Zajęcia rewalidacyjne w szkole i przedszkolu – praktycznie i bez zbędnych formalności

Dla kogo organizuje się zajęcia rewalidacyjne?

Zajęcia rewalidacyjne są ważnym elementem kształcenia specjalnego. Ich zadaniem nie jest nadrabianie zaległości z matematyki, języka polskiego czy innych przedmiotów. Powinny wspierać te obszary funkcjonowania dziecka lub ucznia, które utrudniają mu uczenie się, komunikowanie, budowanie relacji, samodzielność i aktywne uczestnictwo w życiu przedszkola lub szkoły.

Dobrze zaplanowana rewalidacja nie polega na wykonywaniu przypadkowych ćwiczeń. Musi wynikać z rzeczywistych potrzeb konkretnego dziecka i prowadzić do zauważalnej zmiany w jego codziennym funkcjonowaniu.

Dla kogo organizuje się zajęcia rewalidacyjne?

Zajęcia rewalidacyjne organizuje się dla dziecka lub ucznia posiadającego orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane ze względu na niepełnosprawność.

Nie są one formą pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Sama opinia poradni, rozpoznanie specyficznych trudności w uczeniu się czy objęcie ucznia pomocą psychologiczno-pedagogiczną nie stanowią podstawy do organizowania rewalidacji.

Podstawą planowania zajęć są:

zalecenia zawarte w orzeczeniu;
wyniki wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania ucznia;
potrzeby wskazane w IPET;
obserwacje funkcjonowania nauczycieli i specjalistów;
informacje przekazane przez rodziców;
dotychczasowe efekty udzielanego wsparcia.

Jaki jest cel rewalidacji?

Najprościej mówiąc, celem zajęć jest zwiększanie możliwości dziecka w codziennym funkcjonowaniu. Rewalidacja może służyć rozwijaniu zaburzonych funkcji, wykorzystywaniu mocnych stron, zwiększaniu samodzielności oraz poprawie komunikacji i uczestnictwa.

Cel zajęć powinien być konkretny i możliwy do zaobserwowania.

Zamiast ogólnego zapisu:

„Rozwijanie umiejętności społecznych”

lepiej zapisać:

„Uczeń rozpoczyna rozmowę z rówieśnikiem, korzystając z wcześniej przygotowanego zwrotu lub podpowiedzi wizualnej”.

Zamiast:

„Rozwijanie samodzielności”

warto określić:

„Uczeń samodzielnie przygotowuje potrzebne przybory, wykonując kolejne czynności według planu obrazkowego”.

Dobrze sformułowany cel odpowiada na trzy pytania: czego dziecko ma się nauczyć, w jakiej sytuacji wykorzysta tę umiejętność i po czym poznamy, że osiągnęło postęp.

Jak wybierać obszary wsparcia?

Punktem wyjścia powinno być funkcjonowanie dziecka, a nie sama nazwa jego niepełnosprawności. Dwoje uczniów z takim samym rozpoznaniem może potrzebować zupełnie innego wsparcia.

Analizując potrzeby dziecka, warto uwzględnić takie obszary ICF jak:

uczenie się i stosowanie wiedzy;
wykonywanie zadań i obowiązków;
porozumiewanie się;
poruszanie się;
dbanie o siebie;
samodzielność w życiu codziennym;
budowanie relacji z innymi;
edukacja i przygotowanie do dorosłości;
uczestnictwo w życiu społecznym.

W praktyce zajęcia mogą obejmować między innymi rozwijanie komunikacji alternatywnej i wspomagającej, orientacji przestrzennej, percepcji wzrokowej i słuchowej, koordynacji ruchowej, planowania czynności, regulacji emocji, samodzielnego podejmowania decyzji czy funkcjonowania w sytuacjach społecznych.

Nie należy jednak wpisywać do programu wszystkich możliwych obszarów. Lepiej wybrać dwa lub trzy priorytety, które w danym okresie mają największe znaczenie dla funkcjonowania ucznia.

Kto może prowadzić zajęcia?

Zajęcia powinien prowadzić nauczyciel lub specjalista posiadający kwalifikacje odpowiednie do rodzaju niepełnosprawności ucznia oraz zakresu realizowanych zajęć.

Nie oznacza to, że wszystkie zajęcia rewalidacyjne musi prowadzić pedagog specjalny. W zależności od potrzeb ucznia mogą je realizować nauczyciele i specjaliści posiadający właściwe przygotowanie, na przykład surdopedagog, tyflopedagog, logopeda, specjalista komunikacji alternatywnej lub nauczyciel z kwalifikacjami w zakresie edukacji i terapii osób w spektrum autyzmu.

Przydzielając zajęcia, dyrektor powinien brać pod uwagę nie tylko nazwę ukończonego kierunku, ale również rzeczywisty zakres zajęć i potrzeby konkretnego ucznia. Potwierdza to również informacja ministerstwa dotycząca prowadzenia rewalidacji.

Ile trwają zajęcia?

W przedszkolu czas pojedynczych zajęć powinien być dostosowany do możliwości rozwojowych dziecka i wynosić około:

15 minut w przypadku dzieci w wieku 3–4 lat;
30 minut w przypadku dzieci w wieku 5–6 lat.

Nie oznacza to, że całe wsparcie dziecka ogranicza się do jednego takiego spotkania. Zajęcia mogą zostać odpowiednio podzielone i rozłożone w tygodniu.

W szkole godzina zajęć rewalidacyjnych trwa 60 minut. W uzasadnionych przypadkach można prowadzić je w krótszych częściach, pod warunkiem zachowania ustalonego łącznego tygodniowego wymiaru zajęć. Zasady dotyczące czasu wynikają z rozporządzenia w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i przedszkoli.

Jak może wyglądać jedno spotkanie?

Zajęcia powinny mieć przewidywalną strukturę, ale nie muszą za każdym razem przebiegać identycznie. Przykładowy przebieg 60-minutowego spotkania może wyglądać następująco:

Powitanie i sprawdzenie samopoczucia – 5 minut.
Przypomnienie planu i celu spotkania – 5 minut.
Ćwiczenie głównej umiejętności – około 25 minut.
Wykorzystanie umiejętności w praktycznej sytuacji – około 15 minut.
Podsumowanie, samoocena i wybór zadania do zastosowania w klasie lub domu – 10 minut.

Jeżeli uczeń ma trudności z koncentracją lub regulacją sensoryczną, warto przeplatać krótkie zadania aktywnością ruchową, wyborem materiałów, odpoczynkiem albo ćwiczeniem praktycznym.

Co powinien zawierać program zajęć?

Program nie powinien być rozbudowanym dokumentem tworzonym wyłącznie „do teczki”. Ma pomagać nauczycielowi planować pracę i sprawdzać jej efekty.

Warto uwzględnić w nim:

krótką charakterystykę funkcjonowania ucznia;
jego mocne strony i zainteresowania;
najważniejsze potrzeby;
cele główne i szczegółowe;
przewidywane działania i metody;
pomoce oraz sposoby dostosowania zajęć;
kryteria pozwalające ocenić postęp;
sposób współpracy z nauczycielami i rodzicami;
przewidywany termin oceny efektywności.

Przykładowym kryterium postępu może być zapis:

„Uczeń wykona samodzielnie cztery z pięciu czynności związanych z przygotowaniem stanowiska pracy, korzystając wyłącznie z planu obrazkowego”.

Taki wskaźnik jest znacznie bardziej użyteczny niż ogólne stwierdzenie: „Uczeń poprawił swoją samodzielność”.

Jak dokumentować zajęcia?

Podstawowym dokumentem jest dziennik zajęć. Należy w nim odnotowywać między innymi daty spotkań, czas trwania, obecność ucznia oraz tematy przeprowadzonych zajęć. Zasady prowadzenia dzienników określa rozporządzenie dotyczące dokumentacji przebiegu nauczania.

Temat powinien wskazywać, nad czym rzeczywiście pracowano. Zamiast wpisu „Ćwiczenia rewalidacyjne” lepiej zastosować zapis:

„Planowanie kolejności czynności podczas przygotowania plecaka według listy kontrolnej”.

Inne przykłady konkretnych tematów:

„Rozpoznawanie oznak napięcia i wybieranie sposobu wyciszenia”;
„Inicjowanie rozmowy z rówieśnikiem w sytuacji zadaniowej”;
„Doskonalenie orientacji przestrzennej na terenie szkoły”;
„Formułowanie prośby o pomoc z wykorzystaniem komunikacji wspomagającej”;
„Samodzielne dokonywanie zakupu na podstawie listy”.

Dokumentacja powinna również obejmować program zajęć, ocenę ich efektywności oraz wnioski do dalszej pracy. Nie chodzi o opisywanie każdego zachowania ucznia, ale o systematyczne sprawdzanie, czy zastosowane działania przynoszą oczekiwany rezultat.

Jak oceniać efektywność?

Ocena efektywności nie powinna ograniczać się do zdania: „Cele są realizowane” albo „Widoczna jest poprawa”. Trzeba porównać aktualne funkcjonowanie ucznia z poziomem wyjściowym i wcześniej ustalonymi wskaźnikami.

Warto sprawdzić:

co uczeń wykonuje już samodzielnie;
przy jakich czynnościach nadal potrzebuje pomocy;
czy wykorzystuje umiejętność poza gabinetem;
jakie metody okazały się skuteczne;
z których ćwiczeń należy zrezygnować;
jakie cele trzeba zmienić lub rozszerzyć.

Najważniejszym pytaniem jest nie tylko: „Czy uczeń wykonał zadanie podczas rewalidacji?”, ale przede wszystkim: „Czy potrafi wykorzystać tę umiejętność w klasie, domu, świetlicy, na przerwie lub podczas wyjścia?”.

Najczęstsze błędy

W organizacji zajęć warto unikać:

przepisywania do programu wszystkich zaleceń z orzeczenia bez wyboru priorytetów;
prowadzenia rewalidacji jak korepetycji z przedmiotu;
stosowania tych samych ćwiczeń wobec wszystkich uczniów z podobnym rozpoznaniem;
tworzenia celów, których nie można zaobserwować ani zmierzyć;
ograniczania pracy do stolika i kart pracy;
braku współpracy z nauczycielami i rodzicami;
oceniania postępów wyłącznie na podstawie zachowania podczas indywidualnych zajęć;
powtarzania przez cały rok tych samych działań mimo braku efektów.

Dobra rewalidacja jest celowa, funkcjonalna i elastyczna. Powinna pomagać dziecku nie tylko poprawnie wykonać ćwiczenie podczas spotkania ze specjalistą, ale przede wszystkim lepiej radzić sobie w codziennych sytuacjach. Jeżeli zdobyta umiejętność nie wychodzi poza gabinet, warto ponownie przyjrzeć się celom, metodom i sposobom współpracy całego zespołu.

POLECAM NASZE SZKOLENIA NA TEMAT ORGANIZACJI ZAJĘĆ REWALIDACYJNYCH I PLANOWANIA PRACY