WYMAGANIA EDUKACYJNE - NODN Zyta Czechowska

Wymagania edukacyjne nie powinny być kolejnym dokumentem przygotowanym we wrześniu, odczytanym uczniom i odłożonym do teczki. Mają przede wszystkim porządkować nauczanie, uczenie się i ocenianie. Dzięki nim uczeń wie, czego powinien się nauczyć, nauczyciel może świadomie zaplanować pracę, a rodzic rozumie, na jakiej podstawie oceniane są osiągnięcia dziecka.

Dobrze opracowane wymagania odpowiadają na bardzo konkretne pytanie: co uczeń ma wiedzieć i potrafić oraz w jaki sposób może pokazać, że osiągnął określony poziom?

Czym są wymagania edukacyjne?

Wymagania edukacyjne to opis wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować w wyniku realizacji podstawy programowej i wybranego przez nauczyciela programu nauczania. Nie są więc dowolną listą oczekiwań ani prostym przepisaniem tematów z podręcznika lub rozkładu materiału.

Temat „Ułamki dziesiętne” nie jest wymaganiem. To jedynie zakres treści. Wymaganiem może być natomiast zapis:

„Uczeń porównuje ułamki dziesiętne i wykorzystuje je podczas rozwiązywania zadań związanych z pieniędzmi”.

Taki zapis pokazuje konkretne działanie ucznia. Można je zaobserwować, sprawdzić i ocenić.

Wymagania dotyczą wyłącznie osiągnięć edukacyjnych, czyli wiedzy i umiejętności. Nie powinny odnosić się do cech charakteru, zachowania, systematyczności czy poziomu zaangażowania. Zapisy takie jak: „uczeń jest pracowity”, „chętnie uczestniczy w lekcji” albo „zawsze ma odrobione zadanie” nie są wymaganiami edukacyjnymi. Mogą być informacją dotyczącą funkcjonowania ucznia, ale nie powinny decydować o ocenie jego wiedzy i umiejętności.

Kto formułuje wymagania edukacyjne?

Wymagania formułują nauczyciele prowadzący poszczególne zajęcia. Wynika to bezpośrednio z przepisów dotyczących oceniania wewnątrzszkolnego. Nauczyciel odpowiada za to, aby wymagania:

wynikały z podstawy programowej i programu nauczania,
były dostosowane do etapu edukacyjnego,
określały poziomy niezbędne do otrzymania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych,
były jasne dla uczniów i rodziców,
pozostawały spójne ze sposobem sprawdzania osiągnięć.

Nie oznacza to jednak, że każdy nauczyciel powinien pracować nad nimi całkowicie samodzielnie. Bardzo dobrym rozwiązaniem jest wspólna praca zespołu przedmiotowego. Nauczyciele mogą uzgodnić konstrukcję dokumentu, stosowane pojęcia, sposób stopniowania trudności oraz język komunikatów kierowanych do uczniów.

Takie podejście ogranicza sytuacje, w których w jednej szkole wymagania z tego samego przedmiotu są zupełnie różne w zależności od oddziału. Wspólne standardy nie odbierają nauczycielowi swobody wyboru metod pracy. Porządkują jedynie oczekiwania i sposób oceniania.

Dyrektor nie opracowuje wymagań za nauczycieli, ale powinien sprawdzić, czy zostały przygotowane, czy są zgodne z prawem, podstawą programową, programami nauczania i statutem szkoły oraz czy rzeczywiście są wykorzystywane podczas oceniania.

Kiedy przygotowuje się wymagania?

Praca nad wymaganiami powinna rozpocząć się przed rozpoczęciem lub na początku roku szkolnego. Punktem wyjścia jest analiza:

podstawy programowej,
celów kształcenia,
treści nauczania,
programu nauczania,
specyfiki danego etapu edukacyjnego,
potrzeb i możliwości uczniów.

Na początku roku warto również przeprowadzić diagnozę wstępną. Nie musi to być formalny test zakończony stopniem. Może przyjąć formę krótkich zadań, rozmowy, obserwacji, quizu, pracy praktycznej albo analizy wcześniejszych osiągnięć uczniów. Dzięki temu nauczyciel nie tworzy wymagań dla nieistniejącego „przeciętnego ucznia”, lecz może lepiej zaplanować nauczanie, sposoby wspierania i formy sprawdzania wiedzy.

Uczniowie i ich rodzice powinni zostać poinformowani o wymaganiach na początku roku szkolnego, w sposób określony w statucie szkoły. Nie wystarczy jednak jednorazowe przeczytanie dokumentu podczas pierwszej lekcji lub zebrania. Wymagania powinny być dostępne przez cały rok, na przykład w dzienniku elektronicznym, na stronie szkoły, w zeszycie przedmiotowym lub w materiałach udostępnionych uczniom.

Nie są one dokumentem niezmiennym. Nauczyciel powinien regularnie sprawdzać, czy są czytelne, możliwe do zweryfikowania i spójne z ocenianiem. Wnioski z obserwacji uczniów mogą prowadzić do zmiany sposobów nauczania, form pracy, tempa albo sposobów sprawdzania osiągnięć. Nie mogą jednak prowadzić do pomijania obowiązkowych efektów wynikających z podstawy programowej.

Jak prawidłowo sformułować wymaganie?

Dobre wymaganie powinno zawierać trzy podstawowe elementy:

wskazanie ucznia,
czynność, którą uczeń wykonuje,
zakres treści, do którego odnosi się działanie.

Można także określić warunki wykonania zadania.

Przykład:

„Uczeń na podstawie mapy wskazuje trzy główne rzeki Polski i określa kierunek ich biegu”.

W edukacji wczesnoszkolnej wymagania można zapisywać w pierwszej osobie, aby były bliższe dziecku:

„Odczytuję pełne godziny na zegarze”.

„Układam zdania z rozsypanki wyrazowej”.

„Rozwiązuję proste zadania związane z zakupami”.

Taka forma pomaga uczniowi sprawdzić, co już potrafi, a nad czym powinien jeszcze popracować.

Jakiego języka używać?

Język wymagań powinien być prosty, jednoznaczny i oparty na działaniu ucznia. Najbardziej przydatne są czasowniki operacyjne, między innymi:

wymienia,
wskazuje,
rozpoznaje,
opisuje,
wyjaśnia,
porównuje,
oblicza,
stosuje,
klasyfikuje,
analizuje,
uzasadnia,
interpretuje,
planuje,
projektuje,
tworzy.

Należy unikać samotnych określeń „zna”, „wie”, „rozumie” i „potrafi”, ponieważ nie pokazują one, w jaki sposób uczeń ma zaprezentować swoją wiedzę.

Zamiast:

„Uczeń rozumie zasady bezpiecznego korzystania z internetu”,

lepiej napisać:

„Uczeń rozpoznaje próbę wyłudzenia danych i wskazuje sposób bezpiecznego postępowania”.

Zamiast:

„Uczeń zna części mowy”,

można sformułować wymaganie:

„Uczeń rozpoznaje rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki oraz określa ich funkcję w zdaniu”.

Zamiast:

„Uczeń zna przyczyny powstania styczniowego”,

lepiej zapisać:

„Uczeń wymienia przyczyny powstania styczniowego i wyjaśnia, jak wpłynęły one na decyzję o rozpoczęciu walk”.

Sam dobór czasownika nie wystarczy. Trzeba jeszcze zwrócić uwagę na poziom złożoności działania. „Wymienia” oznacza inny poziom pracy z wiedzą niż „porównuje”, „uzasadnia” czy „projektuje”.

Jak stopniować wymagania?

Wymagania potrzebne do uzyskania kolejnych ocen powinny tworzyć logiczną hierarchię. Uczeń najpierw rozpoznaje i odtwarza podstawowe informacje, następnie je wyjaśnia, wykorzystuje w typowych sytuacjach, analizuje, uzasadnia, a w końcu samodzielnie stosuje wiedzę w bardziej złożonych lub nowych zadaniach.

Przykładowe stopniowanie wymagań z przyrody może wyglądać następująco:

uczeń wskazuje na ilustracji podstawowe części kwiatu,
uczeń opisuje funkcje poszczególnych części kwiatu,
uczeń wyjaśnia przebieg zapylania,
uczeń analizuje związek między budową kwiatu a sposobem jego zapylania,
uczeń projektuje prostą obserwację pozwalającą sprawdzić, jakie owady odwiedzają wybrane rośliny.

Wyższy poziom powinien obejmować również umiejętności z poziomów wcześniejszych. Nie chodzi o stworzenie pięciu przypadkowych list, lecz o pokazanie drogi rozwoju ucznia: od prostego odtworzenia informacji do samodzielnego i świadomego posługiwania się wiedzą.

Nie formułuje się wymagań na ocenę niedostateczną. Ocena niedostateczna oznacza, że uczeń nie osiągnął poziomu wymagań koniecznych do otrzymania oceny dopuszczającej.

Wymagania na ocenę celującą również muszą pozostawać w związku z podstawą programową. Nie powinny opierać się na obowiązku udziału w konkursach, wykonywania dodatkowych prac ani opanowania materiału spoza programu. O najwyższym poziomie może świadczyć sposób pracy ucznia: samodzielność, trafna analiza, łączenie informacji, uzasadnianie wniosków lub zastosowanie wiedzy w nowej sytuacji.

Wymaganie, cel i kryteria sukcesu – czym się różnią?

Te trzy pojęcia są ze sobą związane, ale nie oznaczają tego samego.

Cel pokazuje kierunek uczenia się:

„Nauczymy się rozpoznawać informacje prawdziwe i fałszywe w internecie”.

Wymaganie określa efekt, który uczeń powinien osiągnąć:

„Uczeń ocenia wiarygodność informacji na podstawie autora, źródła, daty publikacji i obecności potwierdzających ją danych”.

Kryteria sukcesu pomagają sprawdzić wykonanie konkretnego zadania:

wskazuję autora materiału,
sprawdzam datę publikacji,
porównuję wiadomość z co najmniej jednym innym źródłem,
uzasadniam, dlaczego uznaję informację za wiarygodną lub niewiarygodną.

Najprościej można to ująć tak: cel mówi, dokąd zmierzamy, wymaganie pokazuje, co uczeń powinien umieć, a kryteria wyjaśniają, po czym poznamy jakość wykonania konkretnego zadania.

Do czego służą wymagania w codziennej pracy?

Wymagania są punktem wyjścia do:

planowania lekcji i całych cykli zajęć,
określania celów uczenia się,
tworzenia kryteriów sukcesu,
dobierania zadań i metod pracy,
przygotowywania sprawdzianów, kart pracy i zadań praktycznych,
udzielania informacji zwrotnej,
wspierania samooceny ucznia,
uzasadniania ocen,
ustalania śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych.

Jeżeli wymaganiem jest analizowanie tekstu źródłowego, sprawdzian nie powinien składać się wyłącznie z pytań wymagających zapamiętania dat i nazwisk. Forma sprawdzania musi pozwolić uczniowi pokazać dokładnie tę umiejętność, która została zapisana w wymaganiach.

Informacja zwrotna również powinna się do nich odnosić. Zamiast komunikatu: „Musisz się bardziej postarać”, uczeń powinien otrzymać konkretną wskazówkę:

„Poprawnie wskazujesz stanowisko autora. Następnym krokiem jest wybranie z tekstu dwóch argumentów, które je potwierdzają”.

Taka informacja pokazuje, co uczeń już osiągnął i co powinien zrobić dalej.

Wymagania a ocenianie

Ocena bieżąca i ocena klasyfikacyjna pełnią różne funkcje. Ocenianie bieżące pokazuje, na jakim etapie uczenia się znajduje się uczeń. Powinno dostarczać informacji o postępach, trudnościach i dalszych krokach.

Ocena klasyfikacyjna podsumowuje natomiast poziom osiągnięć ucznia w odniesieniu do wymagań edukacyjnych. Nie powinna być mechanicznym wynikiem średniej arytmetycznej lub ważonej ocen zapisanych w dzienniku. Jeżeli uczeń początkowo nie radził sobie z daną umiejętnością, ale po kolejnych próbach ją opanował, przy ustalaniu oceny należy brać pod uwagę jego aktualny poziom osiągnięć.

Poprawa nie jest jedynie możliwością zdobycia korzystniejszego stopnia. Jest ponownym pokazaniem, na jakim poziomie uczeń spełnia konkretne wymaganie. Nie poprawia więc samej liczby w dzienniku, lecz poziom opanowania wiedzy lub umiejętności.

Indywidualizacja i dostosowanie wymagań

Indywidualizacja dotyczy wszystkich uczniów. Oznacza różnicowanie sposobów pracy, tempa, liczby powtórzeń, rodzaju pomocy czy poziomu samodzielności.

Dostosowanie jest związane z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi oraz możliwościami psychofizycznymi konkretnego ucznia. Może wynikać między innymi z orzeczenia, opinii poradni, ustaleń zawartych w IPET albo rozpoznania dokonanego w szkole.

Dostosowaniu mogą podlegać na przykład:

sposób wyjaśniania materiału,
język poleceń,
tempo wykonywania zadań,
podział zadania na krótsze etapy,
czas przeznaczony na pracę,
miejsce wykonywania zadania,
forma prezentowania wiedzy,
możliwość odpowiedzi ustnej zamiast pisemnej,
zastosowanie materiałów wizualnych, technologii wspomagających lub alternatywnych sposobów komunikacji.

Istotą dostosowania nie jest automatyczne rezygnowanie z celów edukacyjnych. Chodzi o stworzenie uczniowi dostępnej drogi do ich osiągnięcia. Przykładowo uczeń z trudnościami grafomotorycznymi może przygotować wypowiedź przy użyciu komputera, a uczeń mający trudności z przetwarzaniem długich poleceń może otrzymać instrukcję podzieloną na etapy. Nadal jednak powinien wykazać się określoną wiedzą lub umiejętnością.

Jak sprawdzić jakość przygotowanych wymagań?

Przed udostępnieniem dokumentu warto odpowiedzieć na kilka pytań:

Czy każde wymaganie wynika z podstawy programowej i programu nauczania?
Czy opisuje działanie ucznia?
Czy można je sprawdzić za pomocą obserwacji, rozmowy, zadania, projektu albo sprawdzianu?
Czy uczeń i rodzic zrozumieją zastosowany język?
Czy wymagania odnoszą się do wiedzy i umiejętności, a nie do zachowania?
Czy poziomy są uporządkowane od prostszych do bardziej złożonych?
Czy wyższy poziom obejmuje również osiągnięcia z poziomów wcześniejszych?
Czy wiadomo, jakie osiągnięcia odpowiadają poszczególnym ocenom?
Czy sposoby sprawdzania rzeczywiście pozwalają uczniowi zaprezentować wymagane umiejętności?
Czy uwzględniono potrzebne dostosowania dla konkretnych uczniów?

Dobrym rozwiązaniem jest również poproszenie nauczyciela innego przedmiotu o przeczytanie dokumentu. Jeżeli osoba spoza danej specjalności rozumie jego treść, istnieje duża szansa, że wymagania będą czytelne także dla uczniów i rodziców.

Wymagania powinny być „żywe”

Największym błędem jest traktowanie wymagań wyłącznie jako szkolnej dokumentacji. Uczeń powinien spotykać się z nimi podczas lekcji, przygotowywania się do sprawdzianu, wykonywania projektu, poprawy pracy i dokonywania samooceny.

Dobrze opracowane wymagania pozwalają zmienić sens rozmowy o ocenianiu. Zamiast pytania: „Co muszę zrobić, żeby dostać piątkę?”, może pojawić się znacznie ważniejsze: „Co już potrafię, czego jeszcze nie opanowałem i jak mogę osiągnąć kolejny poziom?”.

Właśnie temu służą wymagania edukacyjne. Mają być drogowskazem dla ucznia, pomocą dla nauczyciela i czytelną informacją dla rodzica. Dopiero wtedy przestają być formalnością, a stają się rzeczywistą podstawą uczenia się i rzetelnego oceniania.

Zapraszamy do skorzystania z oferty szkoleń na temat wymagań edukacyjnych.

ZAPISZ SIĘ NA WEBINAR 19 SIERPNIA!

ZAPRASZAM NA WEBINAR ZAPISZ SIĘ TUTAJ

Przykładowe IPET-y zgodne ze zmianami obowiązującymi od 1 września 2026 roku

POBIERZ TUTAJ POBIERZ TUTAJ

POBIERZ TUTAJ POBIERZ TUTAJ

POBIERZ TUTAJ POBIERZ TUTAJ

POBIERZ TUTAJ POBIERZ TUTAJ

NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA

SZKOLENIE KUPISZ TUTAJ

SZKOLENIE ZAMÓWISZ TAUTAJ

OPINIA O FUNKCJONOWANIU DZIECKA KUPISZ TUTAJ

POLECAMY SZKOLENIA DLA RAD PEDAGOGICZYCH TUTAJ

Przykładowy opis i analizę na 4 strony do edycji kupisz tutaj

Jeśli chcesz poznać podstawie aplikacje z wykorzystaniem AI, skorzystaj z naszego szkolenia oraz materiałów.

KUPISZ JE TUTAJ

PRZYKŁADOWE PYTANIA I PROBLEMY NA EGZAMIN TUTAJ

Pytania na rozmowę kwalifikacyjną na stopień nauczyciela współorganizującego na stopień nauczyciela dyplomowanego TUTAJ

Polecamy nasze szkolenie plus kompleksowe materiały dotyczące oceny funkcjonalnej i opinii o funkcjonowaniu ucznia

KUPISZ TUTAJ

Przygotowałyśmy szkolenie i materiały dotyczące oceny funkcjonalnej i opinii o funkcjonowaniu ucznia

Polecamy szkolenie dla Rady Pedagogicznej z OF

i tworzenia opinii o funkcjonowaniu ucznia

Szczegóły TUTAJ

TECZKA PEDAGOGA SZKOLNEGO TUTAJ

UCZEŃ SŁABOSŁYSZĄCY TUTAJ

DZIECKO W PRZEDSZKOLU ZE SPE TUTAJ

KUPISZ TUTAJ

Szkolenia z kierunków polityki oświatowej

Aby wesprzeć pracę nauczyciela współorganizującego przygotowałyśmy szkolenie i opracowałyśmy Teczkę oraz szereg materiałów i pomocnych dokumentów do edycji. Wszystkie znajdziesz na naszej platformie szkoleniowej TUTAJ