Uczeń mówi w domu, ale milczy w szkole. Co nauczyciel powinien wiedzieć o mutyzmie wybiórczym?

Dziecko może przez cały dzień nie wypowiedzieć w szkole ani jednego słowa, a po wyjściu z budynku zacząć swobodnie rozmawiać z rodzicem. Może śmiać się, opowiadać o wydarzeniach z całego dnia i zadawać pytania. Taka różnica w zachowaniu często zaskakuje nauczycieli i bywa błędnie odbierana jako upór, nieśmiałość albo odmowa współpracy.

Tymczasem może być objawem mutyzmu wybiórczego.

Czym jest mutyzm wybiórczy?

Mutyzm wybiórczy jest zaburzeniem lękowym. Dziecko potrafi mówić i zazwyczaj swobodnie komunikuje się w miejscach, w których czuje się bezpiecznie. W określonych sytuacjach społecznych, na przykład w szkole, przedszkolu lub w obecności mniej znanych osób, lęk może jednak blokować możliwość mówienia.

Dziecko nie wybiera milczenia i nie odmawia odpowiedzi celowo. Może doskonale znać odpowiedź, chcieć ją przekazać, a mimo to nie być w stanie wydobyć głosu.

Mutyzm wybiórczy nie jest tym samym co autyzm, chociaż obie trudności mogą występować u jednego dziecka.

Jak mutyzm wybiórczy może objawiać się w szkole?

Uczeń może:

nie odpowiadać podczas sprawdzania obecności;
milczeć podczas lekcji, mimo że zna odpowiedź;
nie czytać na głos i nie brać udziału w przedstawieniach;
rozmawiać tylko z jednym wybranym uczniem;
mówić szeptem lub przekazywać odpowiedź koledze;
komunikować się za pomocą gestów, mimiki, pisania lub wskazywania;
unikać kontaktu wzrokowego;
nieruchomieć, napinać ciało albo wyglądać na „zamrożonego”;
nie zgłaszać bólu, złego samopoczucia czy potrzeby skorzystania z toalety;
swobodnie rozmawiać w domu, mimo całkowitego milczenia w szkole.

Nie każde ciche i nieśmiałe dziecko ma mutyzm wybiórczy. Niepokojący jest wyraźny i utrzymujący się kontrast między sposobem komunikowania się w różnych miejscach oraz wpływ tej trudności na codzienne funkcjonowanie ucznia.

Jak mutyzm wpływa na funkcjonowanie dziecka?

Milczenie nie oznacza, że uczeń nie słucha, nie rozumie lub nie chce uczestniczyć w lekcji. Jego możliwości mogą być znacznie większe, niż wskazuje zachowanie obserwowane w klasie.

Mutyzm wybiórczy może utrudniać:

pokazanie posiadanej wiedzy i umiejętności;
proszenie o pomoc i wyjaśnienie polecenia;
zgłaszanie podstawowych potrzeb;
nawiązywanie relacji z nauczycielami i rówieśnikami;
udział w pracy grupowej;
wykonywanie zadań wymagających odpowiedzi ustnej;
reagowanie w sytuacji zagrożenia;
budowanie pewności siebie i poczucia sprawczości.

Ciągłe oczekiwanie, że ktoś poprosi dziecko o odpowiedź, może dodatkowo zwiększać napięcie. Uczeń zaczyna unikać sytuacji, w których mógłby znaleźć się w centrum uwagi.

Co może zrobić nauczyciel?

1. Zmniejszyć presję na mówienie

Nie zmuszajmy dziecka do odpowiedzi i nie powtarzajmy przy całej klasie: „No powiedz”, „Przecież umiesz mówić” albo „W domu podobno rozmawiasz”.

Możemy powiedzieć spokojnie:

„Nie musisz teraz odpowiadać głosem. Możesz mi pokazać albo zapisać odpowiedź”.

Zmniejszenie presji nie oznacza rezygnacji z komunikacji. Tworzy warunki, w których dziecko stopniowo może poczuć się bezpieczniej.

2. Ustalić inne sposoby odpowiadania

Uczeń może:

wskazać właściwą odpowiedź;
podnieść kartę z odpowiednim symbolem;
napisać odpowiedź na kartce lub tabliczce;
odpowiedzieć w formularzu elektronicznym;
pokazać kciuk w górę lub w dół;
wybrać jedną z podanych możliwości;
przekazać nauczycielowi wiadomość tekstową.

Szczególnie ważne jest ustalenie sygnałów oznaczających potrzebę skorzystania z toalety, ból, złe samopoczucie lub potrzebę pomocy.

3. Ograniczyć bezpośrednie pytania

Seria pytań może zwiększać napięcie. Zamiast pytać:

„Co narysowałaś?”

można powiedzieć:

„Widzę, że na rysunku pojawił się duży dom i ogród”.

Zamiast pytania otwartego warto czasami zaproponować wybór:

„Wolisz zacząć od zadania pierwszego czy drugiego?”

Dziecko może odpowiedzieć słowem, gestem albo wskazaniem.

4. Dać czas na reakcję

Nie kończmy za ucznia zdania i nie odpowiadajmy natychmiast w jego imieniu. Dajmy mu kilka dodatkowych sekund na przetworzenie pytania i wybór sposobu odpowiedzi.

Jeśli nie odpowie głosem, kontynuujmy rozmowę spokojnie. Brak odpowiedzi ustnej nie powinien kończyć kontaktu z dzieckiem.

5. Zacząć od bezpiecznej relacji

Warto wyznaczyć jedną osobę, z którą uczeń będzie stopniowo budował relację. Pierwsze spotkania mogą odbywać się indywidualnie, podczas spokojnej aktywności, bez oczekiwania, że dziecko zacznie mówić.

Pomocne mogą być:

układanie puzzli;
rysowanie;
proste gry;
wspólne wykonywanie zadania;
rozmowa o zainteresowaniach ucznia, bez żądania odpowiedzi.

6. Korzystać z małych grup

Odpowiedź przed całą klasą może być dla dziecka zbyt trudna. Łatwiejsza bywa praca w parze, małej grupie lub z dobrze znanym kolegą.

Stopień trudności zwiększamy powoli. Nie przechodzimy nagle od odpowiedzi udzielanej jednej osobie do wystąpienia przed całą klasą.

7. Nie robić sensacji, kiedy dziecko przemówi

Jeżeli uczeń po raz pierwszy coś powie, zareagujmy spokojnie i naturalnie. Publiczne oklaski, wołanie innych osób czy informowanie całej klasy może ponownie zwiększyć lęk.

Najlepiej odpowiedzieć na treść wypowiedzi, a nie komentować sam fakt, że dziecko się odezwało.

8. Zapewnić przewidywalność

Warto wcześniej informować dziecko o zmianach, zastępstwach, prezentacjach, występach i zadaniach ustnych. Pomocny może być plan dnia oraz umówiony sposób uczestniczenia w trudniejszych aktywnościach.

Uczeń powinien wiedzieć, że nie zostanie niespodziewanie wywołany do odpowiedzi.

9. Dostosować sposób sprawdzania wiedzy

Brak odpowiedzi ustnej nie może być automatycznie uznawany za brak wiedzy. Nauczyciel może sprawdzić wiadomości ucznia poprzez:

odpowiedź pisemną;
wykonanie zadania;
wybór odpowiedzi;
prezentację przygotowaną w domu;
nagranie głosu, jeśli dziecko akceptuje taką formę;
indywidualną odpowiedź w bezpiecznych warunkach.

10. Współpracować z rodziną i specjalistami

Nauczyciel nie diagnozuje mutyzmu wybiórczego. Powinien natomiast dokładnie opisywać obserwowane sytuacje: przy kim dziecko mówi, kiedy milczy, w jakich warunkach napięcie rośnie oraz jakie formy komunikacji są dla niego dostępne.

Potrzebna jest współpraca rodziców, nauczycieli, psychologa, pedagoga oraz specjalistów prowadzących dziecko. Wszyscy dorośli powinni działać podobnie i unikać wywierania presji.

Czego lepiej nie robić?

Nie należy:

zmuszać dziecka do mówienia;
zawstydzać go przy innych;
karać za brak odpowiedzi;
obiecywać nagrody wyłącznie za odezwanie się;
odpowiadać za dziecko bez dania mu czasu;
niespodziewanie wywoływać do odpowiedzi;
publicznie chwalić za każde wypowiedziane słowo;
traktować milczenia jako niegrzeczności;
omawiać trudności dziecka przy całej klasie.

Celem wsparcia nie jest jak najszybsze „wydobycie” z dziecka głosu. Najpierw trzeba zmniejszyć lęk i zbudować poczucie bezpieczeństwa. Dopiero wtedy możliwe jest stopniowe rozszerzanie sytuacji, w których uczeń zaczyna komunikować się swobodniej.

Zamiast pytać: „Dlaczego nie mówisz?”, warto zastanowić się: „Co możemy zmienić, aby łatwiej było ci się z nami komunikować?”.

Małe kroki, spokojna reakcja i akceptowanie różnych sposobów odpowiedzi mogą mieć dla dziecka ogromne znaczenie.