SPRAWCZOŚĆ, GODNOŚĆ I POCZUCIE SUKCESU UCZNIÓW ZE SPE

Kiedyś już o tym pisałam, ale wracam do tego tematu, bo jest dla mnie naprawdę ważny.

Sprawczość uczniów, szczególnie tych z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym, to coś, o czym wciąż mówi się za mało. A przecież to fundament. Bo jak budować poczucie własnej wartości, jeśli ktoś przez całe życie doświadcza głównie zależności, wyręczania i ciągłego poczucia, że „nie potrafi”?

Ci uczniowie często funkcjonują z ograniczonymi możliwościami poznawczymi, mają trudności, które realnie wpływają na ich codzienność. Do tego dochodzą różne zaburzenia, wolniejsze tempo uczenia się, czasem bardzo niewielkie kompetencje. I gdzieś po drodze łatwo zgubić to, co najważniejsze – poczucie, że „ja też mogę”, „ode mnie coś zależy”.

My, dorośli, często robimy coś w dobrej wierze. Pomagamy, wyręczamy, chcemy ułatwić. To zrozumiałe. Tylko że czasem ta pomoc zabiera przestrzeń na samodzielność. A bez niej nie ma sprawczości.

A przecież tu chodzi o godność. O to, żeby człowiek czuł, że jest potrzebny, że ma wpływ, że jest coś wart. Niezależnie od poziomu funkcjonowania.

Dlatego tak bardzo cieszy mnie kierunek, który pojawia się w nowej podstawie programowej dla uczniów z umiarkowaną niepełnosprawnością intelektualną. Coraz wyraźniej mówi się o sprawczości. O tym, że nie chodzi tylko o to, co uczeń „powinien umieć”, ale o to, co jest w stanie zrobić na swoim poziomie. O maksymalną indywidualizację. O budowanie doświadczeń sukcesu.

Bo sukces nie musi wyglądać tak samo dla każdego. Dla jednego to samodzielne ubranie się, dla innego wybór aktywności, dla jeszcze kogoś podjęcie próby komunikacji. I to wszystko ma ogromną wartość.

Każdy uczeń zasługuje na to, żeby poczuć, że ma wpływ. Że jego działanie coś znaczy. Że jest ważny.

Polecamy nasze szkolenie plus kompleksowe materiały dotyczące oceny funkcjonalnej i opinii o funkcjonowaniu ucznia w szk

Sprawczość ucznia w nowej podstawie programowej – między zapisem a praktyką szkolną

W nowej podstawie programowej dla uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną wyraźnie przesunięto punkt ciężkości z przekazywania informacji na rozwijanie zdolności działania. To przesunięcie nie jest kosmetyczne. Dotyczy samego rozumienia edukacji i roli szkoły.

Już w ogólnych zapisach widać, że osią wszystkich działań edukacyjnych staje się praktyczne działanie ucznia, prowadzące do możliwie największej niezależności w życiu codziennym i społecznym . W tym kontekście sprawczość nie jest jednym z wielu celów, ale fundamentem całego procesu kształcenia.

Czym jest sprawczość?

Sprawczość oznacza zdolność do podejmowania działania, które ma realne znaczenie dla samego ucznia i jego otoczenia, oraz gotowość do ponoszenia konsekwencji tych działań. Nie chodzi więc jedynie o aktywność, lecz o działanie świadome, intencjonalne i osadzone w konkretnym kontekście życia.

Uczeń sprawczy to taki, który potrafi dokonać wyboru, zaplanować choćby najprostsze działanie, podjąć próbę realizacji i odnieść się do efektu. W jego doświadczeniu pojawia się zależność między „robię” a „coś się zmienia”. To właśnie ta zależność buduje poczucie wpływu, a w dalszej perspektywie – podstawy samodzielności.

Dlaczego sprawczość zajmuje tak ważne miejsce

Silne zaakcentowanie sprawczości wynika z doświadczeń edukacji specjalnej. Uczniowie z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną przez lata funkcjonowali w modelu, w którym dominowało wykonywanie poleceń i odtwarzanie działań inicjowanych przez dorosłego. Taki model, choć często dobrze intencjonalny, prowadził do ograniczania samodzielności i utrwalania zależności.

Nowa podstawa próbuje ten schemat przełamać. Wskazuje, że celem edukacji nie jest opanowanie, pozyskanie określonego zasobu informacji, lecz przygotowanie ucznia do możliwie samodzielnego, świadomego i satysfakcjonującego uczestnictwa w życiu osobistym i społecznym . Oznacza to konieczność stopniowego przekazywania uczniowi odpowiedzialności za własne działanie i rozwój.

W tym sensie sprawczość staje się warunkiem realnego funkcjonowania w dorosłości. Bez niej nawet dobrze opanowane umiejętności pozostają oderwane od praktyki.

Jak rozumieć zmianę w podejściu do wiedzy?

Warto podkreślić, że zmiana nie polega na rezygnacji z treści edukacyjnych, lecz na innym ich rozumieniu. Informacje przestają być celem samym w sobie, a stają się narzędziem działania. Wiedza natomiast ujawnia się dopiero wtedy, gdy uczeń potrafi wykorzystać informacje w konkretnej sytuacji.

Dlatego w podstawie tak silnie akcentowane są działania praktyczne, sytuacje życia codziennego, projekty, inicjatywy społeczne i doświadczenia bezpośrednie. Uczeń nie tyle „uczy się o świecie”, ile uczy się w świecie i poprzez działanie w nim.

Jak szkoła ma budować sprawczość

Z zapisów podstawy wyłania się spójna koncepcja pracy szkoły. Kluczowe znaczenie mają cztery elementy.

Po pierwsze, działanie osadzone w rzeczywistości. Edukacja powinna dotyczyć sytuacji, z którymi uczeń ma styczność na co dzień, takich jak komunikowanie się, poruszanie się w przestrzeni społecznej, podejmowanie prostych decyzji czy współdziałanie z innymi.
Po drugie, stopniowe zwiększanie autonomii. Uczeń początkowo działa z dużym wsparciem, jednak celem jest przechodzenie do coraz większej samodzielności, także w planowaniu i ocenie własnych działań .
Po trzecie, włączanie ucznia w proces decyzyjny. Uczniowie uczestniczą w wyborach dotyczących własnej aktywności, pracy grupy czy realizowanych inicjatyw. Nawet ograniczony wybór ma tu znaczenie rozwojowe.
Po czwarte, uczenie odpowiedzialności poprzez doświadczenie. Uczeń ma możliwość obserwowania skutków swoich działań, co pozwala mu budować rozumienie związku między decyzją a jej konsekwencją.

Jak rozwijać sprawczość uczniów w codziennej pracy nauczyciela?

Rozwijanie sprawczości nie wymaga tworzenia osobnych zajęć. Dokonuje się w sposobie prowadzenia codziennych sytuacji edukacyjnych.

Istotne jest wprowadzanie wyboru, nawet jeśli dotyczy on prostych spraw. Uczeń może decydować o kolejności wykonywania zadań, sposobie realizacji aktywności czy wyborze materiałów. Ważne, aby wybór był realny i zrozumiały.
Znaczenie ma również zmiana języka nauczyciela. Zamiast formułowania wyłącznie poleceń warto wprowadzać pytania, które uruchamiają myślenie i planowanie działania. Pytanie „czego potrzebujesz, żeby wykonać to zadanie” otwiera przestrzeń do samodzielności w większym stopniu niż gotowa instrukcja.
Kolejnym elementem jest uczenie planowania w oparciu o konkretne czynności. Planowanie nie powinno mieć charakteru abstrakcyjnego. Może dotyczyć przygotowania posiłku, wyjścia do sklepu, organizacji dnia czy realizacji prostego projektu. Ważna jest kolejność działań i przewidywanie efektu.
Nie mniej istotne jest dopuszczenie możliwości popełniania błędów. W kontrolowanych i bezpiecznych warunkach błąd staje się źródłem uczenia się. Uczeń, który doświadcza konsekwencji swoich decyzji, buduje bardziej trwałe rozumienie sytuacji niż ten, który jest stale wyręczany.
Warto również tworzyć sytuacje wymagające inicjatywy uczniów. Mogą to być działania na rzecz innych osób, organizacja wydarzeń klasowych czy wspólne projekty. W takich sytuacjach uczniowie nie tylko wykonują zadania, ale współtworzą ich przebieg.
Ostatnim, często pomijanym elementem, jest refleksja nad działaniem. Nawet proste pytania dotyczące tego, co się udało, co było trudne i co można zrobić inaczej, pozwalają uczniowi stopniowo budować świadomość własnego uczenia się.

Nowa podstawa programowa proponuje zmianę, która dotyczy nie tylko treści nauczania, ale przede wszystkim relacji między nauczycielem a uczniem. Nauczyciel przestaje być wyłącznie organizatorem działań, a staje się osobą, która towarzyszy uczniowi w przejmowaniu kontroli nad własnym działaniem.

Sprawczość nie jest więc dodatkowym elementem programu. Jest sposobem myślenia o edukacji, w którym najważniejsze pytanie brzmi nie „czego uczeń się nauczył”, lecz „co potrafi zrobić i na ile potrafi o tym zdecydować”.

Jak zatem aktywizować i wzmacniać poczucie własnej wartości od najmłodszych lat, kiedy dzieci są w szkole i kształtują swoją tożsamość i poczucie własnej wartości?

– angażujmy w projekty szkolne,

– rozwijajmy talenty i zainteresowania,

– rozwijajmy kreatywność uczniów,

– uczmy zaradności w obszarze gospodarstwa domowego,

– poprzez TUS pokazujmy aktywne sposoby spędzania czasu wolnego,

– włączajmy w różne inicjatywy szkolne i lokalne,

– pomagajmy w zatrudnieniu w zakładach wspierających osoby z niepełnosprawnościami,

– pokazujmy sposoby na bycie potrzebnym i ważnym poprzez przygotowywanie wytworów użytecznych takich jak np. stroiki i ozdoby okolicznościowe.

Uwielbiam w roku szkolnym takie momenty i czas, kiedy możemy wytarzać przeróżne ozdoby świąteczne i okolicznościowe, piec ciasta i przygotowywać potrawy, które później sprzedajemy na kiermaszach, czy w szkolnych kawiarenkach, które organizujemy.

Uczniowie z niepełnosprawnościami mają takie same potrzeby jak ich rówieśnicy. Potrzebują uwagi, wsparcia, poczucia sukcesu.

Przykłady takich kawiarenek i aktywizacji osób niepełnosprawnych TUTAJ

W okresie Bożego Narodzenia, ale także Wielkanocy pracujemy nad świątecznymi ozdobami, które można podarować najbliższym jako prezent, wzmacniając poczucie własnej wartości i bycia dla kogoś ważnym. Można też te wytwory sprzedaż pozyskując przy tym pieniądze, które dadzą poczucie sprawstwa.

Przykłady tegorocznych aktywności:

Przykłady prac uczniów, które wykonali w zeszłym roku.

Szkolenia z kierunków polityki oświatowej

Więcej o sprwczości uczniów przeczytasz w naszym poprzednim artykule, który dotyczby tego tematu TUTAJ

NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA

SZKOLENIE KUPISZ TUTAJ

NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA

SZKOLENIE KUPISZ TUTAJ

Sprawczość ucznia nowej podstawie programowej

SZKOLENIE ZAMÓWISZ TUTAJ

Polecamy nasze szkolenie plus kompleksowe materiały dotyczące oceny funkcjonalnej i opinii o funkcjonowaniu ucznia w szkole ogólnodostępnej
KUPISZ TUTAJ

Przygotowałyśmy szkolenie i materiały dotyczące oceny funkcjonalnej i opinii o funkcjonowaniu ucznia

Zapraszamy na konferencję!

Znaczną niepełnosprawnością intelektualną

Szkolenie oraz materiały do pracy z uczniem ze spektrum autyzmu znajdziesz TUTAJ

TECZKA- ZAJĘCIA REWALIDACYJNE W SZKOLE PONADPODSTAWOWEJ

Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM AUTYZMU- SZKOLENIE Z MATERIAŁAMI

📙📙📙Kompleksowe wsparcie dla nauczycieli, którzy prowadzą zajęcia rewalidacyjne

w szkole ponadpodstawowej:

➡️ przykładowy program zajęć do edycji,

➡️ wzór oceny efektywności do edycji,

➡️ przykładowe wpisy do dziennika zajęć rewalidacyjnych,

➡️ propozycje ćwiczeń i zadań,

➡️ karty pracy,

➡️ wskazówki do pracy z uczniem,

➡️ szkolenie.

Teczkę – zajęcia rewalidacyjne w szkole ponadpodstawowej

kupisz TUTAJ

KALENDARZ AKTYWNOŚCI NAUCZYCIELA POCZĄTKUJĄCEGO KUPISZ TUTAJ

KALENDARZ AKTYWNOŚCI NAUCZYCIELA MIANOWANEGO KUPISZ TUTAJ

INNE MATERIAŁY W ZAKRESIE AWANSU KUPISZ TUTAJ

Niepełnosprawnością intelektualną stopniu

Materiały do prowadzenia zajęć rewalidacyjnych kupisz TUTAJ

Teczkę – zajęcia rewalidacyjne w szkole ponadpodstawowej kupisz TUTAJ

Jeśli potrzebujesz wsparcia w przygotowaniu opisu i analizy na 4 strony, to skorzystaj z naszych materiałów.

Przykładowy opis i analizę na 4 strony do edycji kupisz tutaj

Jeśli chcesz poznać podstawie aplikacje z wykorzystaniem AI, skorzystaj z naszego szkolenia oraz materiałów. KUPISZ JE TUTAJ

PRZYKŁADOWE PYTANIA I PROBLEMY NA EGZAMIN TUTAJ

Pytania na rozmowę kwalifikacyjną na stopień nauczyciela współorganizującego na stopień nauczyciela dyplomowanego TUTAJ

Polecamy naszą nowość

KOMPLEKSOWA POMOC W PRACY Z UCZNIEM Z UMIARKOWANĄ I ZNACZNĄ NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ

Ale to nie wszystko, mamy dla Was coś specjalnego!!! Fachowo przygotowane materiały i dokumentację dla każdego nauczyciela na ścieżce rozwoju zawodowego.