Rutyny w szkole. Dlaczego są ważne dla niektórych dzieci w spektrum autyzmu?

Dla jednego dziecka ważne jest, by po wejściu do szkoły odwiesić kurtkę w tym samym miejscu. Inne najpierw sprawdza plan dnia, siada w wybranej ławce albo przed lekcją układa przybory w określonej kolejności. To przykłady rutyn, czyli czynności i sposobów działania, które się powtarzają i dzięki temu stają się przewidywalne. Nie każde dziecko w spektrum autyzmu ich potrzebuje w takim samym stopniu. Warto przyjrzeć się temu, co pomaga konkretnemu uczniowi.

Po co dziecku rutyna?

W szkole dużo dzieje się naraz. Zmieniają się zadania, nauczyciele i miejsca, pojawia się hałas, a plan dnia czasem trzeba zmienić w ostatniej chwili. Rutyna daje dziecku kilka stałych punktów: wie, gdzie odłożyć rzeczy, jak zaczyna się lekcja, co będzie po przerwie i jak przygotować się do wyjścia. Nie musi za każdym razem od początku ustalać, co ma zrobić.

Może to ułatwiać organizację, pomagać w uspokojeniu się i zostawiać więcej sił na naukę oraz kontakty z innymi. Dlatego pokazany na grafice plan dnia, spokojne miejsce na przerwę czy lista rzeczy do spakowania są czymś więcej niż szkolnym porządkiem. Dla niektórych uczniów stanowią realne wsparcie w codziennym funkcjonowaniu. Pomocne mogą być również wskazówki wizualne dobrane do sposobu komunikowania się dziecka.

Czy rutyna jest dobra czy zła?

Sama rutyna nie jest ani dobra, ani zła. Warto zapytać: czy pomaga dziecku uczestniczyć w szkolnym życiu, czy zaczyna mu to utrudniać?

Jeśli uczeń lubi siedzieć w tym samym miejscu i dzięki temu łatwiej skupia się na lekcji, nie ma powodu zmieniać mu ławki tylko po to, by „ćwiczył elastyczność”. Jeśli stały sposób rozpoczęcia lekcji pomaga całej klasie wejść w pracę, również warto go zachować. Potrzeba przewidywalności nie jest czymś, co trzeba z zasady eliminować.

Kiedy rutyna zaczyna wymagać wsparcia?

Wtedy, gdy nawet niewielka zmiana wiąże się z bardzo silnym napięciem albo gdy potrzeba wykonania czynności dokładnie w jeden sposób utrudnia dziecku udział w lekcjach, jedzenie, odpoczynek czy relacje z innymi. Na przykład uczeń nie jest w stanie rozpocząć pracy, bo ktoś usiadł w jego ławce, albo rezygnuje z wycieczki, ponieważ nie będzie zwykłej przerwy w znanym miejscu.

Nie oznacza to jednak, że rutyna sama w sobie jest „zachowaniem trudnym”. Reakcja na jej przerwanie może być sygnałem przeciążenia, lęku, trudności z rozumieniem zmiany albo innych niezaspokojonych potrzeb. Badania pokazują, że zachowania związane z potrzebą stałości są zróżnicowane, więc nie warto wyjaśniać każdej takiej sytuacji jedną przyczyną. Gdy zachowanie zaczyna utrudniać funkcjonowanie, trzeba sprawdzić także możliwe czynniki środowiskowe, sensoryczne i zdrowotne.

Jak pomagać, kiedy plan musi się zmienić?

Najpierw zadbajmy o przewidywalność tam, gdzie jest to możliwe. Pokazujmy plan dnia i uprzedzajmy o zmianach konkretnie: „Dziś zamiast plastyki będzie biblioteka. Po bibliotece wracamy do naszej sali”. Można skreślić jeden punkt na planie i pokazać, co pojawia się w jego miejsce. Dajmy dziecku czas na przyjęcie tej informacji i, jeśli to możliwe, wybór między dwiema dostępnymi opcjami. Pomocny bywa też wcześniej omówiony plan B.

Gdy zmiana wywoła silną reakcję, nie zaczynajmy od wymagania, by dziecko „po prostu się przyzwyczaiło”. Najpierw pomóżmy mu odzyskać spokój, a później sprawdźmy, co dokładnie było najtrudniejsze. Czy zabrakło zapowiedzi? Czy nowe miejsce było zbyt głośne? A może dziecko nie wiedziało, kiedy wróci do znanego planu? Dopiero taka wiedza pozwala zaplanować wsparcie na kolejny raz.

Dobra rutyna daje oparcie. Dzięki niej dziecko może czuć się bezpieczniej i łatwiej uczestniczyć w tym, co dzieje się w szkole. Naszym zadaniem jest zachować to, co mu pomaga, a w radzeniu sobie ze zmianami wspierać je stopniowo i z uwzględnieniem jego potrzeb.