Pomocne narzędzia i strategie w pracy z dziećmi w spektrum autyzmu

Dzieci w spektrum autyzmu różnią się między sobą sposobem komunikowania, odczuwania bodźców, uczenia się i reagowania na otoczenie. Jedno dziecko będzie potrzebowało wsparcia w rozumieniu poleceń, inne w kontaktach z rówieśnikami, a jeszcze inne przede wszystkim w radzeniu sobie z hałasem, zmianą planu lub silnymi emocjami. Dlatego nie istnieje jeden zestaw metod odpowiedni dla wszystkich. Punktem wyjścia powinna być obserwacja konkretnego dziecka: tego, co jest dla niego trudne, co wywołuje napięcie, co pomaga mu się uspokoić i w jaki sposób najłatwiej się komunikuje.

Celem wsparcia nie powinno być nauczenie dziecka zachowywania się „tak jak inni”, ale ograniczenie barier, zwiększenie poczucia bezpieczeństwa i umożliwienie mu możliwie samodzielnego uczestniczenia w życiu grupy lub klasy.

Z jakimi trudnościami może zmagać się dziecko w przedszkolu?

Pobyt w przedszkolu oznacza przebywanie w licznej grupie, stały hałas, częste zmiany aktywności, konieczność czekania, dzielenia się przedmiotami i reagowania na wiele komunikatów jednocześnie. Dla części dzieci w spektrum może to być bardzo obciążające.

Trudności mogą dotyczyć między innymi:

rozstania z rodzicem i wejścia do sali;
zaakceptowania zmian w planie dnia;
przechodzenia od jednej aktywności do drugiej;
rozumienia poleceń kierowanych do całej grupy;
zgłaszania potrzeb, takich jak pragnienie, ból, zmęczenie czy potrzeba skorzystania z toalety;
dołączania do zabawy i podtrzymywania wspólnej aktywności;
czekania na swoją kolej;
rozumienia zasad zabawy i intencji innych dzieci;
tolerowania hałasu, zapachów, dotyku, intensywnego światła lub określonych faktur;
radzenia sobie z odmową, przegraną albo przerwaniem ulubionej aktywności;
rozpoznawania i komunikowania własnych emocji.

Dziecko może zasłaniać uszy, uciekać z sali, chować się, krzyczeć, płakać, odmawiać wykonania zadania albo powtarzać określone ruchy. Takie zachowania nie zawsze oznaczają nieposłuszeństwo. Często są próbą poradzenia sobie z przeciążeniem, niezrozumieniem sytuacji, lękiem lub brakiem skutecznego sposobu zakomunikowania swojej potrzeby.

Jakie trudności mogą pojawić się w klasach 1–3?

Rozpoczęcie nauki szkolnej zwiększa liczbę wymagań. Dziecko powinno dłużej siedzieć przy stoliku, wykonywać zadania w określonym tempie, zapisywać informacje, reagować na złożone polecenia i samodzielnie organizować swoje miejsce pracy.

Trudności mogą być widoczne w takich obszarach jak:

rozumienie długich, wieloetapowych poleceń;
rozpoczynanie zadania i doprowadzanie go do końca;
organizowanie przyborów i materiałów;
przepisywanie z tablicy;
wybieranie najważniejszych informacji;
praca pod presją czasu;
przechodzenie między zadaniami i przedmiotami;
radzenie sobie z błędem, poprawą pracy lub oceną;
rozumienie żartów, ironii i niepisanych zasad społecznych;
praca w parze lub grupie;
proszenie o pomoc;
reagowanie na nagłe zastępstwo, zmianę sali lub odwołanie zajęć;
funkcjonowanie podczas przerw, uroczystości, wycieczek i zajęć sportowych.

Dziecko może bardzo dobrze radzić sobie z materiałem edukacyjnym, a jednocześnie potrzebować pomocy w organizacji pracy, regulacji emocji lub kontaktach społecznych. Może również mówić płynnie, ale mieć trudność z wyjaśnieniem, że czegoś nie rozumie, potrzebuje przerwy albo zaczyna odczuwać przeciążenie. Umiejętność mówienia nie zawsze oznacza więc pełną swobodę komunikowania swoich potrzeb.

Sprawdzone narzędzia i strategie

Z jakimi trudnościami może zmagać się dziecko w przedszkolu?

Plan aktywności

Plan dnia może składać się ze zdjęć, piktogramów, symboli albo krótkich zapisów. Dziecko widzi, co wydarzy się po kolei i kiedy nastąpi oczekiwana przez nie aktywność.

Przykład:

Powitanie.
Zadanie przy stoliku.
Drugie śniadanie.
Zabawa.
Spacer.
Odbiór przez rodzica.

Plan nie może być jedynie dekoracją zawieszoną na ścianie. Należy regularnie z niego korzystać: wskazywać aktualną aktywność, zaznaczać jej zakończenie i uprzedzać o zmianach. Jeśli coś zostaje odwołane, można przekreślić symbol i obok umieścić nową aktywność.

Tablica „najpierw – potem”

To jedno z najprostszych narzędzi pomagających dziecku rozpocząć mniej lubiane zadanie i zrozumieć kolejność zdarzeń.

Przykłady:

najpierw ubieramy buty, potem wychodzimy na plac zabaw;
najpierw trzy działania, potem przerwa;
najpierw sprzątamy klocki, potem wybierasz zabawę;
najpierw pisanie, potem układanka.

Część „potem” nie powinna być traktowana jako przypadkowa nagroda, ale jako czytelna informacja o tym, co nastąpi po zakończeniu konkretnej czynności.

Instrukcje obrazkowe i listy kontrolne

Zamiast wielokrotnie powtarzać: „Przygotuj się do lekcji”, można pokazać dziecku krótką listę:

wyjmij zeszyt;
wyjmij piórnik;
otwórz zeszyt;
zapisz datę;
poczekaj na polecenie.

W przedszkolu instrukcja obrazkowa może przedstawiać mycie rąk, ubieranie się, sprzątanie miejsca lub przygotowanie do posiłku. Dzięki temu dziecko nie musi zapamiętywać całego polecenia i może samodzielnie sprawdzać kolejny krok.

Krótkie i jednoznaczne komunikaty

Zamiast mówić: „Ile razy mam ci przypominać, że wszyscy już siedzą i najwyższy czas przygotować się do pracy?”, lepiej powiedzieć:

„Usiądź przy stoliku. Wyjmij zeszyt”.

Należy ograniczyć metafory, ironię, pytania pozorne i nieprecyzyjne określenia, takie jak „za chwilę”, „zachowuj się odpowiednio” czy „postaraj się bardziej”. Dziecko potrzebuje konkretnej informacji, co ma zrobić.

Po wypowiedzeniu polecenia warto poczekać kilka sekund. Natychmiastowe powtarzanie go innymi słowami może dodatkowo utrudnić przetwarzanie informacji. National Autistic Society zaleca między innymi dzielenie instrukcji na krótsze części, zapewnianie dodatkowego czasu na odpowiedź i uznawanie różnych sposobów komunikowania się, nie tylko mowy.

Wybór ograniczony do dwóch możliwości

Otwarte pytanie: „Co chcesz teraz robić?” może być zbyt trudne. Łatwiejszy będzie wybór przedstawiony słownie lub obrazkowo:

„Najpierw układanka czy rysowanie?”

„Chcesz pisać ołówkiem czy długopisem?”

„Odpowiesz ustnie czy pokażesz odpowiedź?”

Wybór daje dziecku poczucie wpływu, ale nie powoduje przeciążenia zbyt dużą liczbą możliwości.

Minutnik lub wizualizacja czasu

Pojęcia „zaraz” i „jeszcze chwilę” są nieprecyzyjne. Minutnik, klepsydra albo wizualny zegar pokazują, ile czasu pozostało do zakończenia zabawy, zadania lub przerwy.

Zmianę warto zapowiadać stopniowo:

za pięć minut kończymy zabawę;
zostały dwie minuty;
teraz ostatnia czynność;
zabawa zakończona, sprawdźmy plan.

Karta przerwy i miejsce wyciszenia

Dziecko powinno mieć prosty sposób zakomunikowania, że potrzebuje odpoczynku. Może podać kartę z napisem lub symbolem „przerwa”, wskazać odpowiedni piktogram albo wykonać ustalony gest.

Miejsce wyciszenia nie może być karą. Powinno umożliwiać ograniczenie bodźców i odzyskanie równowagi. Mogą się w nim znaleźć słuchawki wygłuszające, miękkie siedzisko, gniotek, koc obciążeniowy używany zgodnie z indywidualnymi zaleceniami, książka lub przedmioty pomagające dziecku w regulacji.

Nie należy czekać, aż dziecko całkowicie straci kontrolę. Przerwa jest najbardziej skuteczna wtedy, gdy zostanie zastosowana przy pierwszych sygnałach napięcia.

Skala emocji i napięcia

Prosta skala może składać się z kolorów, liczb lub rysunków:

1 – jestem spokojny;
2 – coś zaczyna mi przeszkadzać;
3 – jestem zdenerwowany;
4 – potrzebuję pomocy lub przerwy;
5 – nie potrafię już sam się uspokoić.

Sama skala nie wystarczy. Dziecko musi wiedzieć, co może zrobić na poszczególnych poziomach. Przy poziomie 2 może założyć słuchawki, przy poziomie 3 poprosić o przerwę, a przy poziomie 4 przejść z dorosłym do spokojniejszego miejsca.

Komunikacja wspomagająca i alternatywna – AAC

Jeśli dziecko nie mówi, używa niewielu słów albo w silnym stresie traci możliwość swobodnego mówienia, należy zapewnić mu inny sposób komunikowania się. Mogą to być gesty, zdjęcia, symbole, książka komunikacyjna, tablica wyboru lub urządzenie z odpowiednią aplikacją.

AAC nie powinno ograniczać się do proszenia o jedzenie lub ulubiony przedmiot. Dziecko potrzebuje możliwości powiedzenia również:

„nie chcę”;
„nie rozumiem”;
„pomóż mi”;
„boli mnie”;
„za głośno”;
„chcę przerwę”;
„podoba mi się”;
„mam inny pomysł”.

AAC nie odbiera dziecku możliwości rozwoju mowy. Poszerza jego dostęp do komunikacji. Różne sposoby porozumiewania się są pełnoprawną komunikacją, także wtedy, gdy dziecko w danej chwili nie może użyć mowy.

Historyjki społeczne i przygotowanie do nowych sytuacji

Krótka historyjka może pomóc dziecku przygotować się do wycieczki, występu, wizyty gościa, zmiany nauczyciela lub udziału w szkolnej uroczystości. Powinna opisywać konkretnie:

co się wydarzy;
gdzie to się odbędzie;
kto będzie obecny;
co dziecko może wtedy zrobić;
kogo może poprosić o pomoc;
kiedy sytuacja się zakończy.

Historyjka nie powinna służyć wyłącznie do instruowania dziecka, jak ma się zachowywać. Powinna przede wszystkim zmniejszać niepewność i podpowiadać dostępne sposoby poradzenia sobie w nowej sytuacji.

Dzielenie zadania na małe etapy

Polecenie „Wykonaj kartę pracy” może być zbyt ogólne. Lepiej podzielić je na krótsze kroki:

Wpisz imię.
Przeczytaj pierwsze polecenie.
Zrób dwa przykłady.
Pokaż pracę nauczycielowi.
Zrób krótką przerwę.
Wróć do kolejnych przykładów.

Dzięki temu dziecko wie, od czego zacząć, ile pracy ma wykonać i kiedy nastąpi koniec.

Wykorzystanie zainteresowań dziecka

Szczególne zainteresowania mogą być dobrym punktem wyjścia do nauki. Jeśli dziecko interesuje się pociągami, można wykorzystać je w zadaniach matematycznych, czytaniu, opowiadaniu, klasyfikowaniu lub ćwiczeniu dialogu. Nie należy jednak zamieniać każdego zadania w pracę dotyczącą jednego tematu. Zainteresowania mają ułatwiać kontakt i zwiększać motywację, a nie zawężać aktywność dziecka.

Co robić w sytuacji przeciążenia?

Kiedy dziecko jest silnie przeciążone, nie jest to dobry moment na tłumaczenie zasad, rozmowę o konsekwencjach ani oczekiwanie przeprosin. Najpierw trzeba pomóc mu odzyskać poczucie bezpieczeństwa.

Warto wtedy:

ograniczyć liczbę słów;
zmniejszyć hałas i liczbę osób w otoczeniu;
odsunąć zbędne przedmioty;
nie wymuszać kontaktu wzrokowego;
mówić spokojnym, neutralnym głosem;
dać dziecku więcej przestrzeni;
umożliwić skorzystanie ze znanego sposobu regulacji;
poczekać z rozmową do momentu wyciszenia.

Dopiero później można wspólnie ustalić, co było trudne, jakie sygnały pojawiły się wcześniej i co następnym razem może pomóc. Warto pamiętać, że zachowanie jest informacją. Zamiast pytać wyłącznie: „Jak zatrzymać to zachowanie?”, lepiej zapytać: „Co dziecko próbuje nam w ten sposób przekazać?”.

Najpierw obserwacja, potem narzędzie

Nie każde dziecko potrzebuje słuchawek, planu obrazkowego czy karty przerwy. Narzędzia powinny wynikać z rozpoznanych potrzeb, a ich skuteczność trzeba regularnie sprawdzać. Pomocna może być prosta notatka:

co wydarzyło się przed trudną sytuacją;
jak zareagowało dziecko;
co zrobił dorosły;
co pomogło;
jak można wcześniej zapobiec podobnemu przeciążeniu.

Wsparcie warto planować wspólnie z rodzicami, nauczycielami, specjalistami oraz – na miarę możliwości – z samym dzieckiem. Ważne jest także uwzględnianie mocnych stron, zainteresowań i preferowanego sposobu komunikacji. Współczesne zalecenia podkreślają, że wsparcie powinno być indywidualne, oparte na potrzebach dziecka, regularnie oceniane i ukierunkowane na jego uczestnictwo oraz dobrostan.

Najbardziej pomocne strategie są zwykle proste: przewidywalny plan, konkretne komunikaty, czas na odpowiedź, dostęp do przerwy, ograniczenie nadmiaru bodźców i możliwość komunikowania się w dostępny dla dziecka sposób. Ich skuteczność zależy jednak od konsekwentnego stosowania i od tego, czy odpowiadają rzeczywistym potrzebom konkretnego dziecka.

ZAPRASZAMY NAUCZYCIELI I SPECJALISTÓW PRZEDSZKOLNCH I EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ NA SZKOLENIE- PRACA Z DZIECKIEM W SPEKTRUM AUTYMZU– ZAPISY TUTAJ